Stifting Frysk Damjen

Onderzoek naar Fries dammen, Frysk Damjen: op zoek naar de oorsprong

Fries dammen is niet alleen een spel met een rijke traditie, maar ook een onderwerp van intensief historisch onderzoek. Wetenschappers, verzamelaars en liefhebbers werken samen om de oorsprong, ontwikkeling en verspreiding van deze bijzondere damvariant beter te begrijpen. Door middel van oude objecten, archieven en kunstwerken ontstaat stap voor stap een steeds completer beeld.

Van alquerque naar het 100-veldenbord

Een belangrijk onderzoeksgebied richt zich op de ontwikkeling van het damspel zelf. Veel onderzoekers zien een verband met het eeuwenoude spel Alquerque, dat al in de middeleeuwen in Europa bekend was.
De overgang van dit spel naar Fries dammen lijkt via een tussenfase te zijn verlopen: een zogenoemd Fries protodamspel rond 1650. In deze periode zouden de eerste vormen zijn ontstaan waarin elementen van het latere Fries dammen zichtbaar worden, zoals het horizontaal en verticaal slaan van stukken.
Vanuit deze ontwikkeling lijkt uiteindelijk het damspel op het 100-veldenbord te zijn ontstaan. Opvallend daarbij is dat de oudst bekende 100-velden damborden vrijwel allemaal afkomstig zijn uit Noord-Nederland. Dit ondersteunt de theorie dat deze regio een sleutelrol heeft gespeeld in de ontwikkeling van het moderne damspel.

Onderzoek naar oude damborden

Damborden vormen een belangrijke bron van informatie. Onderzoek richt zich op vragen als: waar zijn deze borden gemaakt, wie gebruikten ze en hoe veranderden ze door de tijd?
De oudste borden, vaak rijk versierd, wijzen op gebruik door de elite. Later zien we een verschuiving naar herenboeren en uiteindelijk naar eenvoudiger borden die passen binnen de volkscultuur. Door materialen, versieringen en constructietechnieken te analyseren, kunnen onderzoekers de herkomst en datering steeds nauwkeuriger bepalen.
Deze objecten laten niet alleen de ontwikkeling van het spel zien, maar ook sociale veranderingen binnen de Friese samenleving.

Meer dan 800 damwedstrijden in kaart gebracht

Een ander belangrijk onderzoeksgebied is het in kaart brengen van historische damwedstrijden. Tot aan 1945 zijn inmiddels meer dan 800 wedstrijden gedocumenteerd.
Deze gegevens geven inzicht in:
• waar en wanneer er gespeeld werd
• wie de spelers waren
• hoe sterk de damcultuur lokaal was georganiseerd
De wedstrijden, vaak gespeeld in cafés en dorpen, laten zien hoe diep het damspel verankerd was in de Friese samenleving.

Oude teksten en internationale verspreiding

Archiefonderzoek naar oude teksten levert waardevolle aanwijzingen op over de verspreiding van Fries dammen. In historische bronnen komt het spel onder verschillende namen voor.
Zo stond Fries dammen buiten Friesland onder andere bekend als:
• Molkwerums dammen
• Babylonisch dammen (met name in Frankrijk)
Deze benamingen suggereren dat het spel zich al vroeg buiten de regio heeft verspreid en internationaal bekendheid genoot. Door oude boeken, kranten en manuscripten te bestuderen, proberen onderzoekers deze verspreidingsroutes verder te reconstrueren.

Beeldmateriaal als historische bron

Naast teksten en objecten vormen ook afbeeldingen een belangrijke bron. Onderzoek richt zich hierbij vooral op schilderijen uit binnen- en buitenland waarop damspelers zijn afgebeeld.
Deze kunstwerken geven inzicht in:
• de manier waarop het spel werd gespeeld
• de gebruikte borden en stukken
• de sociale context van het dammen
Soms tonen ze details die in geschreven bronnen ontbreken, waardoor ze een waardevolle aanvulling vormen op historisch onderzoek.

Een groeiend onderzoeksveld

Het onderzoek naar Fries dammen is volop in ontwikkeling. Nieuwe vondsten en inzichten blijven het beeld aanscherpen en soms zelfs veranderen. Door de combinatie van archeologie, archiefonderzoek en kunstgeschiedenis ontstaat een steeds rijker verhaal.
Fries dammen blijkt daarmee niet alleen een spel, maar ook een sleutel tot een beter begrip van cultuur, geschiedenis en internationale uitwisseling.